Air Quality Alert : नवी दिल्ली: सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाकडे कानाडोळ करत राजधानी दिल्लीतील लोकांनी दिवाळीनिमित्त रात्रभर फटाके उडवल्यामुळे दिल्लीतील हवेची गुणवत्ता चांगलीच बिघडली. परिणामी जगातील सर्वात प्रदूषित टॉप १० शहरांमध्ये दिल्ली पहिल्या स्थानावर राहिली. या यादीत कोलकाता तिसऱ्या तर मुंबई चौथ्या क्रमांकावर आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाने दिल्ली-एनसीआरमध्ये दिवाळीनिमित्त रात्री ८ ते १० वाजेपर्यंत हरित फटाके फोडण्याची मुभा दिली होती. परंतुलोकांनी रात्रभर फटाके वाजवल्याने दिल्लीतील हवेची गुणवत्ता अधिकच बिघडली. मंगळवारी सकाळी अनेक भागांत धुराची चादर दिसून आली. अनेक भागात दृश्यमानतादेखील कमी आढळली. तर हवेची गुणवत्ता ‘रेड झोन’ मध्ये पोहोचल्याचे दिसून आले. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळा (सीपीसीबी) नुसार दिल्लीतील वायू गुणवत्ता निर्देशांक (एक्यूआय) सकाळी ११ वाजता ३५९ इतका नोंदविण्यात आला.
एक्यूआय हा शून्य ते ५० दरम्यान चांगला, ५१ ते १०० दरम्यान समाधानकारक, १०१ ते २०० दरम्यान मध्यम, २०१ ते ३०० दरम्यान खराब, ३०१ ते ४०० दरम्यान अतिशय खराब आणि ४०१ ते ५०० दरम्यान गंभीर मानला जातो. दिल्लीतील जवळपास
३८ हवा निरीक्षण केंद्रांपैकी ३५ केंद्र हे ‘रेड झोन’मध्ये आढळले. स्वित्झर्लंडस्थित आयक्यूएअरच्या रॅकिंगनुसार वायू प्रदूषणाच्या बाबतीत दिल्ली जगात टॉपवर आहे. सर्वात प्रदूषित हवा असलेल्या जगातील पहिल्या १० शहरांमध्ये दिल्लीनंतर पाकमधील लाहौर, देशातील कोलकाता, मुंबई, उज्बेकिस्तानमधील ताशकंद, पाकमधील कराची, ऑस्ट्रेलियातील कॅनबेरा, कुवेतमधील कुवेत शहर, कांगोतील किंशासा आणि फिलिपिन्समधील मनिलाचा क्रमांक लागतो.
दिल्लीत प्रदूषणामुळे श्वसन, गर्भधारणेशी संबंधित रुग्णांमध्ये वाढ
दिल्लीतरुग्णालयांमध्ये श्वसन आणि गर्भधारणेशी संबंधित गुंतागुंतीच्या प्रकरणांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. मोठ्या प्रमाणात फटाके फोडल्यामुळे होणारे वायू आणि ध्वनिप्रदूषण यांचा एकत्रित परिणाम या वाढीस कारणीभूत असल्याचे मत या परिसरातील डॉक्टरांनी व्यक्त केले.
पल्मोनोलॉजिस्ट आणि स्त्रीरोग तज्ज्ञांच्या मते, प्रदूषणाची पातळी मर्यादेपेक्षा खूप वाढली असल्याने २० ते २३ ऑक्टोबरदरम्यान बाह्यरुग्ण आणि आपत्कालीन प्रकरणांमध्ये तीव्र वाढ दिसून आली आहे. या काळात दिल्लीचा हवेचा दर्जा निर्देशांक ‘अत्यंत खराब’ श्रेणीत राहिला. वृद्ध लोक, लहान मुले, गरोदर स्त्रिया आणि तीव्र श्वसन किंवा हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी आजारांनी ग्रस्त असलेल्या लोकांना अचानक धूर, विषारी वायू आणि धुलिकणांच्या संपर्कात आल्याने अनेक समस्यांना तोंड द्यावे लागत आहे. दिवाळीनंतरचे धुके विशेषतः धोकादायक आहे कारण ते प्रदूषकांचे अचानक, दाट प्रमाण घेऊन येते. दिवाळीनंतर अवघ्या दोन दिवसांत, श्वासोच्छ्वासाचा त्रास, श्वासोच्छ्वासात अडचण आणि श्वासोच्छ्वासाचा झटका येणाऱ्या रुग्णांमध्ये जवळपास ३० टक्क्यांनी वाढ झाली असल्याचे सिल्व्हरस्ट्रीक सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलचे सल्लागार पल्मोनोलॉजिस्ट डॉ. पुलकित अग्रवाल यांनी सांगितले. गुरुग्राममधील सीके बिर्ला हॉस्पिटलमधील प्रसूती आणि स्त्रीरोग विभागाच्या संचालक डॉ. आस्था दयाल यांच्या मते श्वास, चक्कर येणे आणि गर्भवती महिलांमध्ये रक्तदाबाचे प्रमाण वाढले आहे.
गरोदरपणात सतत प्रदूषित हवेच्या संपर्कात राहिल्याने बाळाचा वेळेपूर्वी जन्म आणि वजन कमी होण्याचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे गर्भवती महिलांना हवेची गुणवत्ता खराब असताना घरातच राहण्याचा सल्ला देतो, घरी एअर प्युरिफायर वापरा आणि शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर टाकण्यासाठी द्रवपदार्थाचे सेवन वाढवा, असा सल्ला मॅक्स सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, द्वारकाच्या संचालिका डॉ. याशिका गुडेसर यांनी दिला.
वायू प्रदूषण म्हणजे काय?
हवेतील प्रदूषण म्हणजे निव्वळ धूळ किंवा धूर नसून, त्यात सूक्ष्म कण आणि रासायनिक वायूंचा समावेश असतो. उदा., PM2.5 (जास्तीत जास्त 2.5 मायक्रोन व्यासाचे कण) हे फुफ्फुसात शिरतात आणि रक्तप्रवाहापर्यंत पोहोचू शकतात.
प्रदूषणाचे स्रोत अनेक आहेत: वाहनांचे गॅस उत्सर्जन, बांधकामातील धूळ, औद्योगिक धूर-वायू, घरगुती इंधन जाळणे, कचरा जाळणे इत्यादी. शहरे – विशेषतः दिल्ली आणि मुंबई – या सर्व घटकांनी प्रभावित आहेत.
वायू प्रदूषणामुळे होणारे प्रमुख आजार
दमा (Asthma) श्वास घेण्यात अडचण
ब्रॉंनकायटिस खोकला, कफ, छातीत दुखणे
हृदयविकार रक्तदाब वाढणे, स्ट्रोकचा धोका
त्वचेचे विकार अॅलर्जी, स्किन इरिटेशन
डोळ्यांचे विकार जळजळ, लालसरपणा
प्रदूषणापासून स्वतःचे रक्षण कसे करावे?
बाहेर पडताना N95 किंवा N99 मास्क वापरा.
घरात Air Purifier लावा.
सकाळी किंवा संध्याकाळी जास्त धूर असताना बाहेर जाणे टाळा.
Tulsi, Giloy, Turmeric सारखे नैसर्गिक इम्युनिटी बूस्टर वापरा.
भरपूर पाणी आणि हिरव्या भाज्या सेवन करा.
मुलं, वृद्ध आणि गर्भवती महिलांसाठी विशेष काळजी
कमी प्रतिकारशक्तीमुळे धोका अधिक
घरातील हवेचा दर्जा राखणे महत्त्वाचे
डॉक्टरांचा सल्ला आणि नियमित तपासणी आवश्यक