बर्कशायर : मेलिसा चक्रीवादळ सध्या कॅरिबियन प्रदेशात हाहाकार माजवत आहे. जमैकामध्ये वाऱ्यांचा वेग विक्रमी असून वादळासह मुसळधार पावसामुळे परिस्थिती बिकट बनली आहे. श्रेणी-5 चं चक्रीवादळ पहिल्यांदाच या बेटावर धडकलं आहे.
चिंता ‘मेलिसा’च्या ताकदीची नाही, तर त्याच्या अचानक वाढलेल्या प्रचंड वेगाची आहे. अवघ्या 24 तासांत एका सामान्य वादळातून 170 मैल प्रतितास वेगाने वाहणाऱ्या भीषण चक्रीवादळात रूपांतरित झालं. शास्त्रज्ञ या प्रक्रियेला ‘अचानक तीव्र होणे’ ( (Rapid Intensification) म्हणतात.
पृथ्वीचं तापमान जसजसं वाढत आहे तसं ही प्रक्रिया झ्र म्हणजेच चक्रीवादळांचा अचानक प्रचंड शक्तिशाली होण्याची प्रवृत्ती झ्र अधिक सामान्य होत आहे. लोकांना तयारीसाठी खूप कमी वेळ मिळतो त्यामुळे अशी वादळं सर्वात धोकादायक मानली जातात.
हवानाचा अंदाज वर्तवण्याच्या प्रणालीत गेल्या काही वर्षांत मोठी सुधारणा झाली असली, तरीही या ”अचानक तीव्र होणाऱ्या” चक्रीवादळांचा अचूक अंदाज बांधणे अजूनही मोठं आव्हान आहे. या समस्येचं निराकरण करण्यासाठी वैज्ञानिकांना चक्रीवादळाच्या ”इनर कोर”, विशेषत: ”आय वॉल” म्हणजे इनर कोरभोवतीच्या भिंतीचं अधिक अचूक निरीक्षण आणि उच्च-रिझोल्यूशन संगणकीय मॉडेल्सची गरज आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (अक) आधारित नव्या तंत्रज्ञानामुळे या अंदाजामध्ये सुधारणा होऊ शकते, परंतु सध्या ती सुरुवातीच्या टप्प्यात आहेत.
अचानक तीव्र होणाऱ्या वादळांचे परिणाम
अशा वादळांमुळे प्रशासन आणि स्थानिक लोकांना स्थलांतरासाठी किंवा बचाव केंद्र उघडण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही. 2023 मधील मेक्सिकोतील चक्रीवादळ ओटिस आणि 2021 मधील फिलिपिन्समधील वादळ राय ही याचीच उदाहरणं आहेत. ही दोन्ही वादळं जमिनीवर धडकण्याच्या काही तास आधीच वेगाने प्रचंड शक्तिशाली बनली आणि शेकडो लोकांचा मृत्यू झाला. ‘मेलिसा’ जमैकाकडे तुलनेने थोडे संथ गतीने सरकत असल्याने वैज्ञानिकांनी त्याच्या श्रेणी-5 पर्यंत वाढण्याचा अंदाज आधीच बांधला होता.
चक्रीवादळ तीव्र होण्यासाठी पोषक घटक
- वातावरणात जास्त आर्द्रता
- उंचीबरोबर वाऱ्याचा वेग आणि दिशा बदलणे
- समुद्राच्या पृष्ठभागाचे जास्त तापमान.
1980च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून समुद्राचे तापमान आणि वातावरणातील आर्द्रता वाढल्यामुळे अशा स्थिती अधिक प्रमाणात निर्माण होत आहेत, असे अलीकडील संशोधनातून समोर आले आहे. ही केवळ नैसर्गिक कारणांनी होतंय असं नाही तर मानवनिर्मित हवामान बदल हे यामागचं प्रमुख कारण आहे.
‘मेलिसा’मध्ये हवामान बदलाचे स्पष्ट परिणाम
या प्रदेशातील समुद्राचे तापमान नेहमीपेक्षा साधारण एक अंश सेल्सिअसने जास्त आहे. त्यामुळे अशा परिस्थिती आता हवामान बदलामुळे 500 ते 800 पट अधिक शक्य झाल्या आहेत, असं वैज्ञानिकांचं मत आहे.
गरम समुद्र चक्रीवादळाला अधिक ऊर्जा पुरवतो, तर वाढत्या समुद्रस्तरामुळे किनारपट्टीवरील पूर आणि वादळाच्या लाटांचा धोका वाढतो. वैज्ञानिकांचा असा दावा आहे की हवामान बदलामुळे पावसाचं प्रमाणही वाढतं, कारण उष्ण वातावरणात अधिक ओलावा साठतो. त्यामुळे मेलिसासारख्या वादळांचा वेग संथ असला तरी जमिनीवर प्रचंड पर्जन्यवृष्टी घडवून आणतात. जमैकाच्या डोंगराळ भागात एक मीटरपर्यंत पावसाचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. त्यामुळे भूस्खलन आणि भयंकर पूराचा धोका निर्माण झाला आहे. काही अभ्यास सूचित करतात की हवामान बदलामुळे चक्रीवादळांची गती कमी होत आहे, म्हणजे ती जमिनीवर जास्त वेळ थांबतात आणि त्यामुळे जास्त नुकसान करतात.
युनिव्हर्सिटी ऑफ रीडिंगच्या अभ्यासानुसार, भूतकाळात जमैकावर आलेली वादळं आजच्या उष्ण हवामानात अधिक पाऊस पाडतात.
भविष्यातील धोका
चक्रीवादळांचं हे वेगाने तीव्र होणं त्यांना उच्च पातळीपर्यंत नेऊन ठेवतं. आणि जेव्हा त्यांच्या तीव्रतेचा अंदाज वेळेवर येत नाही, तेव्हा परिणाम विनाशकारी ठरतात आणि जसं पृथ्वीचं तापमान वाढत जाईल, तसा हा धोका आणखी वाढणार आहे. त्यामुळे वैज्ञानिकांसाठी चक्रीवादळ पूर्वानुमान आणि निरीक्षण प्रणालींचं बळकटीकरण, तसेच आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणांनी अत्यल्प वेळेत प्रतिसाद देण्याची क्षमता विकसित करणे अत्यंत आवश्यक आहे.